Trudna rola wychowawcy w domu dziecka

Do placówki opiekuńczej najczęściej trafiają dzieci z rodzin patologicznych i niedostosowanych społecznie. Przemoc i nadużywanie alkoholu w takich rodzinach jest na porządku dziennym. I co charakterystyczne, za swój los wychowankowie nie obwiniają rodziców, ale wszystkich, którzy się z nimi na ich drodze zetknęli: interweniujących sąsiadów, pracowników sądu, policjantów i pracowników domu dziecka, do którego trafili. I dlatego tak trudno nawiązać z nimi pozytywny kontakt.

A przecież w placówce, która staje się ich domem, przebywają nieraz wiele lat. Niektórzy, np. upośledzeni intelektualnie, mają małą szansę na zmianę swej sytuacji. Podobnie rodzeństwa z rodzin wielodzietnych niekiedy z deficytami rozwojowymi mają małą szansę na adopcję. Przeszkodą w nawiązaniu kontaktu z wychowankami bywa również narastająca w nich agresja. Życzliwość, zaufanie i wzajemne zrozumienie oparte na akceptacji wszystkich zainteresowanych stron stanowią podstawową platformę, punkt wyjścia i warunek powodzenia.

Nie znaczy to, że dzieci te lub dorastająca młodzież nie mają potrzeby zbliżenia się do swoich opiekunów, że nie oczekują mądrego współczucia i nadania im kierunku na dalsze lata życia. Jakiego zatem wychowawcę pragną mieć dzieci z domu dziecka? Do jakiego wzorca mają dążyć wychowawcy? Interesujących odpowiedzi na pytania ankiety w tej sprawie udzielili wychowankowie domu dziecka w Bąkowie.

Podstawową platformę stanowią życzliwość, zaufanie i wzajemne zrozumienie oparte na akceptacji wszystkich zainteresowanych stron. Dla dzieci i młodzieży, którym zadano pytanie, jakiego chciałbyś mieć wychowawcę, najważniejsze było to, aby wychowawca był przyjacielski, akceptował osobę wychowanka, był jednak krytyczny wobec nieodpowiedniego postępowania, był konsekwentny w podejmowaniu decyzji, jasno i czytelnie określał normy i zadania, przestrzegał reguł, był odpowiedzialny za własne słowa, umiał dochować tajemnicy, umiał dzielić się swoimi myślami i odczuciami z grupą, był autentyczny i otwarty, by charakteryzowała go wysoka kultura osobista i by stanowił model do naśladowania, umiał przyznać się do błędu, dotrzymywał obietnic. Dalej to już same przymiotniki: sprawiedliwy, cierpliwy, życzliwy, wyrozumiały, opiekuńczy, tolerancyjny, otwarty. Oto idealny wychowawca! Dopiero nauczyciel z takimi walorami umysłu i charakteru miałby szanse na zdobycie zaufania wychowanków.

Aby dobrze przygotować podopiecznych do dorosłego życia, wychowawca powinien również mieć odpowiednią wiedzę socjologiczną, pedagogiczną i psychologiczną, nabyć kompetencje i umiejętności potrzebne w pracy wychowawczej, być twórczy, otwarty na współpracę, uwagi i konstruktywną krytykę, angażować się w przedsięwzięcia, umieć dobierać i dostosowywać swoje metody oraz organizację pracy do potrzeb, zainteresowań, możliwości i wieku wychowanków, zapewniać interesującą ofertę form spędzania czasu wolnego, rozwijania i poszerzania zainteresowań.

Do tego dochodzi jeszcze troska o zdrowie i bezpieczeństwo wychowanków, pomoc w korygowaniu zaburzeń, niwelowaniu braków edukacyjnych, towarzyszenie każdemu z osobna wychowankowi w odkrywaniu jego zdolności i zainteresowań, motywowaniu do samodoskonalenia, w podejmowaniu i odpowiedzialnym pełnieniu ról społecznych, wspieraniu działań umożliwiających powrót wychowanka do domu rodzinnego. A za tym się kryje współpraca z rodzicami, szkołami, sądami, poradniami specjalistycznymi, ośrodkami pomocy społecznej, policją itp.

W naszej placówce staramy się jak najlepiej wywiązywać z trudnych obowiązków wychowawcy. Mamy szesnastu wychowanków, trzeba znaleźć dla nich czas, poznać ich cechy charakteru, osobowość, motywację, poglądy, pragnienia, stosunki z innymi ludźmi. Wspólnie przechodzimy przez okres dzieciństwa, zasmarkanych nosów, wspólnie przeżywamy pierwsze miłości i rozczarowania. Często zaciskamy zęby i liczymy do dziesięciu w okresie ich burzliwego dojrzewania. Aż w końcu spotykamy się na wspólnej kawie z rodzinami naszych podopiecznych, którzy chętnie opowiadają o nas jako o części swojego życia.W ciągu ostatniego półtora roku przygotowałyśmy wraz z wychowankami domu dziecka kilka przedstawień – bajki, jasełka, montaż słowno-muzyczny, inscenizacje okolicznościowe, które zaprezentowaliśmy przed publicznością podczas akcji charytatywnych, w przedszkolu, w kościele. Wszędzie zyskaliśmy uznanie i przyjaciół.

Początkowo były to spontaniczne prezentacje krótkich, wymyślonych przez dzieci scenek prezentowanych kolegom i wychowawcom. Aktorzy i widzowie dobrze się przy tym bawili. Impulsem do utworzenia amatorskiego kółka teatralnego było zainteresowanie i widoczna potrzeba dzieci, jednak motorem podjęcia działań było otrzymanie zaproszenia do wzięcia udziału w przeglądzie twórczości dziecięcej. Dzieci entuzjastycznie wyraziły chęć zabawy w teatr. Pozostało więc tylko przygotować scenariusz, rozpisać role, dobrać podkład muzyczny, wykonać dekoracje i stroje, a potem już tylko próby i pytanie „czy nam się uda?”.

Naszymi pierwszymi widzami byli oczywiście koledzy, koleżanki i pracownicy domu dziecka, którym spodobało się przedstawienie. Później odważyliśmy się wystąpić przed szerszą publicznością i również zostaliśmy życzliwie przyjęci. Widząc zapał i entuzjazm aktorów, oraz zainteresowanie i chęć sprawdzenia się pozostałych wychowanków, postanowiłyśmy kontynuować działalność naszego teatrzyku i realizować nowe inscenizacje.

Zabawa w teatr

Skład aktorski jest płynny, gdyż w przygotowywaniu przedstawienia może wziąć udział każdy. Chodzi nam bowiem o to, aby wszyscy mogli się sprawdzić i spróbować swoich sił. Ważne, by była to zabawa, a nie przymus, który zazwyczaj prowadzi do zniechęcenia zarówno aktorów, jak i opiekunów. Nam jak do tej pory udało się tego uniknąć. W przygotowywaniu inscenizacji chętnie biorą udział dzieci starsze i te najmłodsze; odważne i przebojowe, a także te zamknięte w sobie i nieśmiałe, o niskiej samoocenie.

Wydaje się, że ten sposób spędzania czasu wolnego pozwala im pozbyć się zahamowań i przełamać bariery. Różnorodność repertuaru, wprowadzanie podczas zajęć wciąż nowych elementów (ruch, muzyka, dekoracje, kostiumy) zapobiegają znudzeniu i zniechęceniu próbami, a możliwość zaprezentowania wyników swojej pracy innym, dostarczania wzruszeń i wrażeń oraz życzliwe przyjęcie rekompensują trud i czas poświęcony na przygotowanie przedstawienia.Sprawując opiekę nad kółkiem teatralnym, zrozumiałyśmy, jak ważną dla dzieci rolę odgrywa zabawa w teatr.

W naszym domu przebywają wychowankowie w różnym wieku, w większości z wadami wymowy, nadpobudliwe, z niesprawnością intelektualną, ze środowisk zaniedbanych, niemający wcześniej kontaktu ze sztuką, kulturą, a literaturę znający jedynie z nielicznych „wizyt” na lekcjach. Kółko teatralne stanowi dla nich ciekawą formę spędzania czasu wolnego, umożliwia rozwój zainteresowań, jest alternatywą dla nudy.

Udział w tworzeniu inscenizacji wyzwala aktywność, dostarcza głębokich przeżyć, radości. Daje możliwość odreagowania stresów i dostarczania wzruszeń. Często stanowi antidotum na niepowodzenia w szkole, w sporcie, w kontaktach z rówieśnikami. Bycie zauważonym, docenionym i wysłuchanym, możliwość zaspokojenia potrzeby akceptacji i przynależności oraz świadomość, że to, co się robi, jest ważne i potrzebne, powoduje wyraźny wzrost samooceny i jest motorem dalszego rozwoju.

Zabawa w teatr, możliwość przebierania się, wcielania w różne postaci, przeniesienie się, choćby na chwilę, w zaczarowany świat bajki, w którym wszystko jest możliwe, pozwala dzieciom zapomnieć o ich problemach i wadach, pozbyć się nieśmiałości, odreagować napięcie. Przez uczestnictwo w przygotowywaniu inscenizacji nasi wychowankowie rozwijają wyobraźnię, wrażliwość, wzbogacają swój rozwój umysłowy, emocjonalny, moralny i społeczny, uczą się odpowiedzialności i samodyscypliny. Odpowiedni dobór repertuaru i form przekazu wspomaga kształcenie ogólnej kultury, poprawności językowej, rozbudza i ukierunkowuje potrzeby natury estetycznej, uczy odróżniania dobra od zła i oceny postaw moralnych.

Ponadto praca nad tekstem odgrywa ważną rolę w stosunku do dzieci nieśmiałych, mających trudności z nawiązywaniem kontaktów z innymi. Próby tekstu wspomagają i kształcą wymowę, dykcję, artykulację, usprawniają język, doskonalą płynność i poprawność czytania, wzbogacają zasób słownictwa, ćwiczą pamięć.

Praca w zespole i ukierunkowanie na wspólny cel powodują tworzenie się pewnego rodzaju więzi i wspólnej odpowiedzialności, wyzwalają aktywność, pomagają pokonać nieśmiałość. Towarzyszy nam świadomość, że efekt końcowy zależy od wszystkich i od każdego z osobna. Dzieci nadpobudliwe dzięki uporządkowanej aktywności wdrażają się do działania w sposób uporządkowany, uczą się systematyczności, obowiązkowości, cierpliwości, ćwiczą koncentrację uwagi, co pomaga im w uporządkowaniu myśli. Jednocześnie mają możliwość odreagowania napięć w sposób akceptowany, zaspokojenia potrzeby ekspresji i spożytkowania energii w konstruktywny sposób.

Organizując i prowadząc kółko teatralne wyznaczyłyśmy sobie cele, które chcemy osiągnąć, i które w dużym stopniu udało się zrealizować. Głównym celem, który nam przyświeca, jest umożliwienie naszym podopiecznym rozbudzania i rozwijania zainteresowań, atrakcyjnego spędzenia wolnego czasu i wyrażenia siebie poprzez ekspresję.

Metody pracy dostosowujemy odpowiednio do zmieniających się potrzeb, możliwości, wieku, struktury grupy teatralnej oraz rodzaju i formy przygotowywanej inscenizacji. Wykorzystujemy metody wyzwalające aktywność uczestników, kształtujące empatię, wrażliwość, wdrażające do samodzielności, do poszukiwania twórczych rozwiązań, rozwijania zainteresowań i osobowości, uwrażliwiające na piękno słowa i sztukę. W swoich działaniach uwzględniamy grupowe i indywidualne formy pracy, ćwiczenie dykcji, artykulacji, gestu, ruchu, plastyczne i dźwiękowe formy wyrazu (wykonywanie rekwizytów, dekoracji, kostiumów, dobór i opracowanie oprawy muzycznej). Repertuar staramy się dobierać do zainteresowań i predyspozycji dzieci. Uwzględniamy ich propozycje. Dbamy o możliwość prezentacji efektów pracy przed publicznością na imprezach okolicznościowych, przeglądach, konkursach.

Praca nad przygotowaniem inscenizacji przebiega zazwyczaj w kilku etapach. Najpierw jest zgłaszanie propozycji i wybór tekstu, tematu, utworów, rozpisanie tekstu na role, dobór ról dla poszczególnych dzieci, ćwiczenia (głośne czytanie) z podziałem na role w celu pamięciowego opanowania tekstu, poprawności wymowy, dykcji, interpretacji. Potem następuje opracowanie choreografii, dobór, zaprojektowanie i wykonanie rekwizytów i dekoracji, zaprojektowanie i wykonanie kostiumów i wybór i opracowanie podkładu muzycznego, wreszcie – połączenie wszystkich elementów przygotowywanej inscenizacji i prezentacja przygotowanej inscenizacji przed publicznością.

Jak do tej pory to, co robimy, się sprawdza, ma sens i przynosi widoczne efekty. Dlatego zachęcamy do tego typu działalności mimo wysiłku, który należy włożyć w przygotowanie inscenizacji, poświęconego czasu i samozaparcia, gdyż z własnego doświadczenia wiemy, że wynik pracy może przerosnąć oczekiwania i stać się wspólnym sukcesem dzieci i opiekunów.


Alicja Lisowska
Wiesława Grunwald
Dom Dziecka w Bąkowie