Promowanie jakości pracy

W tym duchu również Unia Europejska obok polityki równości szans edukacyjnych, poprawy jakości kształcenia i europejskiego ideału wychowania postuluje nowy model nauczyciela. Powinien on się odznaczać akademickim wykształceniem, innowacyjnym myśleniem, umieć rozwijać u uczniów twórczy rodzaj myślenia. Ma być opiekuńczy, reagować na to, co postępowe i twórcze, w dodatku dbać o własne dokształcanie.

Z badań socjologicznych wyłania się zgoła inny obraz polskiego nauczyciela. Niestety jest to obraz człowieka, który, pochłonięty codziennymi obowiązkami, odkłada na później ambicje i plany samorozwoju. I tak: trzy czwarte nauczycieli zatrzymało się na poziomie wiedzy z początku lat 80., jeden na dwunastu chodzi do teatru, jedna trzecia nie kupuje w ciągu roku ani jednej książki, jedna piąta nie przeczytała w tym czasie ani jednej książki, 40% nie czyta prasy codziennej, a 88% nie zagląda w ogóle do czasopism fachowych.

Zdaniem badaczy nauczyciele stali się zakładnikami karty branżowej: przywileje socjalne zahamowały wszelkie zmiany rynkowe – wygrała przeciętność. Sytuacja polskiej oświaty zdaniem ekspertów wymusza negatywną selekcję – godzenie się na niskie zarobki, rezygnację z dbania o własny rozwój kosztem w miarę pewnej i stabilnej pracy.
Jeden z autorów zajmujących się problematyką oświaty, Z. Pisz, tak nakreśla zadania stawiane obecnie przed nauczycielami:
– dostosowanie zmian w programach nauczania zgodnie z potrzebami społeczeństwa związanymi z postępem, z procesem globalizacji i integracji krajów europejskich oraz procesami informatyzacji,
– uwzględnienie wzrostu demokratyzacji i autonomii społeczeństwa, większe uspołecznienie w kierowaniu szkołą,
– dynamizacja zmian w świadomości uczniów, tak aby ułatwić im adaptację do szybko zmieniającej się sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej kraju,
– samokształcenie.
Kiedyś dostęp do oświaty dawał możliwości awansu zawodowego, społecznego, ekonomicznego i kulturalnego. Obecnie funkcja oświaty dorosłych jako czynnika wyrównywania różnic społecznych, a co za tym idzie szans edukacyjnych, jest nadal aktualna, choć z czasem pojawiły się procesy znacznie pomniejszające jej znaczenie.  

Dynamika przemian w różnych dziedzinach życia społecznego spowodowała zapotrzebowanie na kadrę o nowych, wysoce wyspecjalizowanych kwalifikacjach oraz nieustanne rekwalifikowanie kadry zawodowo czynnej w zależności od potrzeb rynku pracy. Obecnie edukacja dorosłych staje się czynnikiem indywidualnego i zdeuniformizowanego rozwoju jednostek. Nie służy już wyłącznie zadaniom obowiązkowego kształcenia społeczeństwa i uruchamianiu procesów mobilności poziomej i pionowej, ale raczej ułatwia jednostce odnalezienie optymalnego, z punktu widzenia dobra indywidualnego i społecznego, własnego miejsca w świecie i społeczeństwie.

Oświata dorosłych zaczyna coraz częściej być postrzegana jako droga do jednostkowej realizacji, droga, na której niekoniecznie osiąga się najwięcej i niekoniecznie daje ona najwyższy status społeczny, niekoniecznie umożliwia realizowanie najbardziej znaczących ról w społeczeństwie, ale za to otwiera nieograniczone możliwości własnego rozwoju podyktowanego czysto podmiotowymi potrzebami. Coraz częściej za ideał edukacji dorosłych uznaje się decyzje dorosłych dotyczące podnoszenia własnych kwalifikacji, które wypływają nie z potrzeb czysto utylitarnych, nie są następstwem zewnętrznych wymogów, lecz wyrastają na podłożu indywidualnych aspiracji do dalszego rozwoju. Dąży się do tego, aby dzisiejsza młodzież, wykształcona w odmiennych warunkach, w przyszłości, gdy dorośnie i będzie podejmować edukację jako ludzie dorośli, kierowała się ideą podmiotowego, samodzielnego, zaplanowanego sterowania własnym rozwojem w zgodzie z obraną koncepcją świata i siebie.

Nie można nie dostrzegać znaczenia społecznych czynników, które wyzwalają takie tendencje lub też im co najmniej sprzyjają. Z jednej strony obejmują one obiektywne przemiany w sferze warunków życia, w którym pojawia się miejsce na indywidualny rozwój, z drugiej zaś wynikają z upowszechnienia się wzorów życia nastawionego na samorealizację przez awans kulturalny. W ten sposób obok przesłanek społecznych oświaty dorosłych pojawiają się przesłanki ideowe: afirmacja życia, w której jest również miejsce na indywidualny rozwój niewymuszony żadnymi obiektywnymi wymogami. Obecnie oświata dorosłych może uruchamiać szerszą perspektywę: umożliwia indywidualny awans kulturalny, osiągany dzięki autonomicznej, indywidualnej realizacji siebie jako osoby.

Dlatego też głównym celem edukacji dorosłych powinno być otwieranie drogi dorosłym ku lepszemu życiu przez osobisty rozwój, niezależnie od tego, jak on jest przez konkretną jednostkę pojmowany i definiowany. Stwierdzenie to, pomimo swojej prostoty, pokazuje, jak wiele zależy od rozumienia samego pojęcia „rozwój osobisty”, jak i indywidualnej koncepcji wartościowego i udanego życia. Należy brać też pod uwagę sytuację, gdy jednostka nie dąży do lepszego życia lub gdy realizuje swoją koncepcję poza drogą edukacyjną; dla takiej osoby edukacja jest systemem niepotrzebnym, nieefektywnym, nieprzydatnym.

Naczelnym celem edukacji powinno więc być dążenie do wykształcenia społeczeństwa wychowującego się, społeczeństwa ustawicznie edukującego się przez całe życie. Społeczeństwo wychowujące się to takie, w którym następuje przenikanie działalności edukacyjnej, społecznej, politycznej i ekonomicznej do życia obywatelskiego; takie społeczeństwo zapewnia każdemu członkowi odpowiednie środki i programy samokształcenia. Taką możliwość otwiera przed społeczeństwem kształcenie ustawiczne, które można zdefiniować jako zespół działań zmierzający do stworzenia nowego systemu edukacyjnego, który wyposażałby człowieka w umiejętność ciągłego uczenia się, w motywację do nauki, rozwijał zainteresowania.

Podstawową zasadą edukacji ustawicznej jest zachowanie ciągłości i systematyczności procesu uczenia się, bo zapewnia to stały rozwój człowieka, a poza tym chroni go przed zdezaktualizowaną wiedzą. Zdaniem Lengranda (1995) należy tak przekształcić system edukacyjny, by wyrobić w uczniach nawyk uczenia się już na poziomie szkoły podstawowej. Edukacja dorosłych może być realizowana w ramach edukacji ustawicznej, której celem jest integracja oddziaływań wychowawczych i edukacyjnych – zarówno formalnych, jak i nieformalnych, programowych i samokształceniowych.

Wynikiem integracji tych oddziaływań są trzy wymiary edukacji: kształcenie w pionie, w poziomie i w głąb. Edukacja dorosłych może przebiegać we wszystkich wspomnianych wymiarach. Kształcenie w pionie obejmuje kolejne szczeble edukacji formalnej od przedszkola po studia wyższe i podyplomowe (w przypadku dorosłych najczęściej przybiera formę uzupełniania wykształcenia na poziomie podstawowym, średnim, wyższym). Kształcenie w poziomie ma zapewnić poznawanie różnych dziedzin, zagadnień i wyraża się we wszystkich możliwych formach edukacji pozaszkolnej, nieformalnej, takich jak edukacja kursowa i korespondencyjna obejmująca naukę języków obcych, obsługę komputerów, doskonalenie bądź przyuczanie do zawodu, odczyty i prelekcje, uniwersytety trzeciego wieku.

Kształcenie w głąb jest ściśle związane z jakością edukacji, wyraża się w głębokiej motywacji do samoedukacji mającej na uwadze dobro i rozwój własny i społeczeństwa. Na samoedukację składają się dwa procesy: samokształcenia i samowychowania. Samokształcenie jest to proces prowadzony świadomie i aktywnie przez osobę podejmującą określone zadania poznawcze, polegające na samodzielnym, świadomym, celowym zdobywaniu i modernizowaniu wiedzy ogólnej bądź kwalifikacji specjalistycznych. Proces ten wymaga samodzielności, świadomego dążenia do określonych celów, opanowania zasobów wiedzy, rozwoju zainteresowań i zamiłowań.

Na edukację dorosłych składają się więc dwa aspekty: kształcenie i samokształcenie. Kształcenie ma charakter świadomej, celowej, zorganizowanej działalności dydaktycznej, wychowawczej i kulturalnej, przebiegającej przy mniej lub bardziej aktywnym udziale dorosłych uczestników. Występuje tu czynnik sprawczy o różnym nasileniu, organizujący, ukierunkowujący lub co najmniej inspirujący edukację. Samokształcenie ma także charakter działalności świadomej, celowej i w miarę zorganizowanej (poza samokształceniem incydentalnym), lecz czynnikiem sprawczym jest tu sam uczący się. To on podejmuje działania związane z określeniem celów swojej edukacji, dobiera treści, formy i metody, on też ją kontroluje i ocenia. Kształcenie i samokształcenie są niejako dwiema uzupełniającymi się płaszczyznami edukacji dorosłych, które w życiu konkretnej osoby przewijają się (lub przynajmniej powinny) w różnym nasileniu.

Coraz częściej w świadomości dorosłych uczących się i nie tylko ich edukacja jako taka ulega deinstytucjonalizacji oraz naturalizacji, czyli jest traktowana jako naturalny element codziennego życia. Edukacja przestaje być aktywnością wyodrębnioną z życia i staje się jego integralną częścią, rodzajem dialektycznej gry między poznaniem, doświadczeniem i działaniem. Jej celem jest refleksyjna interpretacja składowych świata życia i redefinicja tożsamości podmiotu poznającego. Edukacja dorosłych zakłada więc integrację uczenia formalnego, nieformalnego oraz incydentalnego w celu rozwoju samoświadomości i podjęcia procesu samokształcenia, czyli wykroczenie poza posiadaną dotychczasową, często zdezaktualizowaną wiedzę, dysfunkcjonalne postawy i programy działania w świecie. Do podstawowych warunków takiego uczestnictwa w aktywności edukacyjnej należą proaktywność, czyli samodzielne wyznaczanie i poszukiwanie celów edukacyjnych, refleksyjny krytycyzm, czyli umiejętność krytycznej analizy nie tylko nowego materiału, ale również już zasymilowanej wiedzy, kreatywność, czyli niekonwencjonalna analiza.

W ramach tej koncepcji edukacja jest postrzegana zarówno jako cel, jak też jako środek do realizacji zamierzonego celu (realizacji wizji własnego rozwoju). Dlatego podkreślano, iż edukacja ustawiczna nie jest systemem oświatowym, ale zasadą funkcjonowania systemu, że służy rozwojowi społeczeństwa wychowującego, czyli takiego, które charakteryzuje proces wewnętrznego przenikania szeroko rozumianej edukacji oraz zagadnień społecznych, politycznych i ekonomicznych do środowisk społecznych, rodzin, życia obywatelskiego, które zapewnia każdemu uczestnikowi odpowiednie środki i program do samokształcenia i samowychowania, umożliwiając ich swobodny wybór. Kształcenie ustawiczne staje się więc nową strategią oświatową obejmującą całe życie człowieka, życie wypełnione przeróżnymi zadaniami i problemami, również edukacyjnymi, życie, które jest stale wzbogacane o nowe potrzebne, niezbędne do pełnego uczestnictwa w świecie społecznym izawodowym kompetencje i treści intelektualne i egzystencjalne.

Ustawiczność w oświacie oznacza więc integrację wszelkich oddziaływań wychowawczych, formalnych i nieformalnych, kształcenia programowego i samokształcenia. Wyraża dążenie do pielęgnacji i rozwoju całej osobowości człowieka, włączając w zakres oddziaływań oświatowych nie tylko intelekt, ale i uczucia, wolę, umiejętności praktyczne, zdrowie i sprawność fizyczną, wrażliwość duchową, estetyczną czy artystyczną. Rozwój ten może być zapewniony przez różnorodne treści, które można podzielić na ogólne i zawodowe. Tak więc kształcenie ustawiczne umożliwia osobom dorosłym realizację własnych aspiracji i dążeń przez naukę, pracę, uczestnictwo w kulturze i życiu społecznym.


Joanna Jarmużek
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu