Dobra szkoła samorządności

Jedną z dróg wyzwalania samodzielności uczniów jest aktywizowanie ich do pracy nad sobą, stwarzanie im możliwości uczestniczenia w zajęciach ogólnospołecznych oraz rozwijanie zainteresowań i aspiracji. Taka autoformacja w połączeniu z oddziaływaniami zorganizowanymi przez nauczyciela powinna się przyczynić do wielostronnego rozwoju ucznia.

Ogłaszając rok 2005 Rokiem Edukacji Obywatelskiej, lubelskie kuratorium oświaty stworzyło dodatkowe możliwości włączania młodego pokolenia w zagadnienia demokracji i związanej z nią bezpośrednio samorządności. Samorządność bowiem jest ustrojem demokratycznego państwa, ale w węższym znaczeniu także zasadą funkcjonowania konkretnej placówki.

Wdrażanie zasad samorządności w placówkach oświatowych spełnia istotną funkcję wychowawczą: kształtuje reguły współżycia jednostek w grupie, służy wykorzystywaniu uprawnień do podejmowania decyzji wewnątrzgrupowych, stwarza nieskrępowane możliwości organizowania się, solidarnego występowania w obronie interesów grupowych i względnie autonomicznego działania w obrębie oddolnie stworzonych organów samorządowych bądź nieformalnych wspólnot rówieśniczych. Jak podkreśla S. Bendkowski, samorząd jest formą organizacyjną konkretnej społeczności, funkcjonującą na zasadach współżycia między jednostkami a grupami. Samorząd jest statutową organizacją reprezentowaną na zewnątrz przez wybrane spośród nich i przez nich organy przedstawicielskie.
Wdrażanie zasad samorządności w placówkach oświatowych spełnia istotną funkcję wychowawczą: kształtuje reguły współżycia jednostek w grupie, służy wykorzystywaniu uprawnień do podejmowania decyzji wewnątrzgrupowych, stwarza nieskrępowane możliwości organizowania się, solidarnego występowania w obronie interesów grupowych i względnie autonomicznego działania w obrębie oddolnie stworzonych organów samorządowych bądź nieformalnych wspólnot rówieśniczych.

W ramach rozwiązań organizacyjnych powstają samorządy formalne, dyrektorskie i rzeczywiste. Samorządy formalne i dyrektorskie są tworami sztucznymi, które nie wnoszą nic nowego w życie społeczności rówieśniczej, nie następuje bowiem realizacja potrzeb młodzieży, która w rzeczywistości nie ma żadnych uprawnień. Z punktu widzenia wychowawczego dobrą szkołę demokracji stanowią samorządy rzeczywiste opierające się na normach i zasadach wypracowanych konstytucyjnie przez młodzież. Pozwalają one identyfikować się z realizowanymi zadaniami i reprezentować potrzeby młodego pokolenia. Ponadto rozwijają uzdolnienia i zainteresowania działalnością społeczną, stwarzając możliwość realizowania aspiracji społeczno-demokratycznych młodzieży. Ten element działalności samorządowej jest szczególnie istotny, za kilka bowiem lat współczesne młode pokolenie stanie się głównym podmiotem demokracji w naszym kraju.  

Rozwijaniu samodzielności służy podnoszenie aspiracji wśród młodzieży. Według Andrzeja Janowskiego aspiracje są to trwałe i silne życzenia jednostki dotyczące przejawów jej życia w przyszłości lub uzyskania pożądanych obiektów. U dorastającej młodzieży może pojawić się kilka typów aspiracji: edukacyjne, zawodowe, rodzinne, rekreacyjne. Szczególny rodzaj aspiracji stanowią aspiracje społeczno-polityczne przejawiające się w chęci przynależności do określonych stowarzyszeń i działania w ich strukturach.

Rozwinięciem aspiracji społecznych jest podejmowanie przez młodzież działań samorządowych realizowanych na terenie szkoły lub placówki, w której mieszka. Aspiracje społeczne w kontekście takiej struktury odnoszą się do aktywności w ramach określonych grup społecznych i wiążą się z ich funkcjonowaniem, kształtowaniem i organizowaniem w nich życia, w tym również udzielaniem pomocy koleżeńskiej.

Pragnienie zajmowania pożądanej pozycji w grupie społecznej wiąże się z występowaniem aspiracji do prestiżu społecznego, nazywanych też aspiracjami kierowniczymi. Mimo że stanowią one formę autorealizacji jednostki, mają wiele wspólnego z demokracją, ponieważ we współczesnej teorii demokracji liberalnej podkreśla się znaczenie możliwości wyboru władzy społecznej, a także dostępności do kandydowania.

W realizowaniu aspiracji do prestiżu społecznego istotną funkcję pełni opinia grupy, często bowiem podejmowanie określonych zadań samorządowych wynika z chęci podniesienia samooceny lub oceny własnej osoby percypowanej przez rówieśników. Pojęcie własnego ,,ja” koresponduje z poziomem aspiracji młodzieży. Wysoki poziom aspiracji stanowi wzmocnienie obrazu własnej osoby zarówno w oczach samego siebie, jak i rodziców i kolegów. Jakie warunki powinna spełniać osoba aspirująca do pełnienia określonej roli społecznej, a więc osoba, którą na potrzeby naszego artykułu można nazwać młodym demokratą?

Zgodnie z koncepcją Bronisława Gołębiowskiego aspirant musi interesować się działalnością zbiorowości, w której żyje, oraz posiadać umiejętności i wiedzę, które pozwolą mu na pełnienie określonej funkcji społecznej. Dodatkowo młody demokrata powinien znać i szanować podstawowe prawa człowieka, uwzględniać jego potrzeby oraz wykazywać pełne zrozumienie, a także mieć motywację do zdobywania wiedzy.

Młodzież uczestnicząca w działalności samorządowej przejawia zarówno aspiracje perspektywiczne, jak i aktualistyczne (realizowane w krótkim odstępie czasu). Można powiedzieć, że aspiracje samorządowe są aspiracjami aktualistycznymi stanowiącymi istotny przyczynek do aspiracji demokratycznych. Oba typy wynikają z odczuwania braku pewnego elementu uważanego przez młodzież za niezbędny do egzystencji. Istotne są również predyspozycje pozwalające na szybkie nawiązywanie kontaktów, a także umiejętność współpracy w grupie.

W roku 2001 przeprowadziłam badania dotyczące samorządności, które oparłam na metodzie sondażu diagnostycznego i rozmowach z wychowankami. Spośród głównych determinantów wpływających na jakość działań samorządowych wypełniający ankietę najczęściej podkreślali demokratyczne stosunki między gronem pedagogicznym a młodzieżą, wybranie wspólnych celów i określenie potrzeb grup funkcjonujących w placówce, prowadzenie działań integrujących, pozostawienie młodemu pokoleniu autonomii w podejmowaniu decyzji, wzajemne okazywanie szacunku dla pracy realizowanej w ramach działań samorządowych, jak i w ramach priorytetów wychowawczych i opiekuńczych. Uznanie zyskały pomysły na spędzanie czasu wolnego pozwalające na czynne włączanie młodzieży w działalność samorządową.

Podejmowane w młodzieńczych latach role społeczne i odpowiedzialność za powierzone zadania będą procentować w wypełnianiu zadań społecznych w dorosłym życiu, a konkretne, prawdziwe sytuacje życiowe uczą podejmowania decyzji i motywują do efektywnego działania.

Samorządność niezależnie od miejsca, w którym jest realizowana, stanowi wielokierunkowy dialog, bo jest w nią zaangażowana młodzież, jej rodzice, nauczyciele wychowawcy, dyrektor i administracja. Na tym też polega demokracja. Jest ona ustrojem, który uwzględnia wpływ wszystkich obywateli na rządy w kraju. Nauczycieli warto zachęcać do stwarzania uczniom możliwości realizowania się w pracach samorządowych i działaniach ogólnospołecznych. Czynne włączanie się w organizowanie wspólnoty szkolnej, a przez to i identyfikowanie się z placówką spełnia istotną funkcję wychowawczą i stanowi ważny przyczynek do funkcjonowania w państwie demokratycznym.

Ogłoszony w Lubelskiem Rok Edukacji Obywatelskiej stanowi dobrą okazję do zapoczątkowania działań samorządowych w placówkach, w których nie wdrożono jeszcze tej zasady. Doświadczenia zacnych pedagogów (m.in. Janusza Korczaka), nauczycieli i wychowawców pokazują, że samorządność może być sprawdzonym i dobrze funkcjonującym obszarem działania. Oczywiście, podobnie jak inne metody i formy organizacyjne, wymaga wiele wysiłku. Należy pamiętać, że zadania samorządu muszą być ważne i zgodne z zainteresowaniami, aspiracjami oraz potrzebami osób bezpośrednio zaangażowanych w samorządność, czyli młodzieży. Wdrażanie uczniów do współżycia i współdziałania w grupach społecznych jest związane z rozwijaniem samodzielności w podejmowaniu decyzji oraz odpowiedzialności za siebie i innych. Działalność samorządowa uczy samodyscypliny i obowiązkowości, jednocześnie pozwala młodzieży współtworzyć jej własne środowisko wychowawcze, a umiejętność oddziaływania w węższym kręgu może w późniejszych latach zaowocować dążeniem do demokracji w szerokim rozumieniu tego terminu.

Samorządność stwarza szansę wartościowania swoich potrzeb, a także oceniania własnych możliwości. Realizując zadania samorządowe, młodzież podlega procesowi samowychowania, rozwija sferę intelektualną i emocjonalną, a także daje wyraz swoim zainteresowaniom społecznym przejawiającym się w realizowaniu określonych aspiracji. Żyć i uczyć się w demokracji to w pierwszej kolejności żyć i uczyć się jej zasad, a przede wszystkim szanować prawa człowieka do życia w ustroju demokratycznym.


Maja Buczkowska-Gola
Internat Zespołu Szkół Elektronicznych w Lublinie